سرزمین سبز

اطلاعات جامع گردشگری - جهانگردی و حفظ محیط زیست

 
آشنایی با حیات وحش ایران + بزکوهی
نویسنده : محمد مهدی توکلی - ساعت ٦:٤٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٤/٤/۱۳
 

اکثر مردم در برابر تغییر، مقاومت می کنند و این در حالی است که تنها راه پیشرفت، تغییر است.

مطلب از : نشریه سیاحت و سفر-شماره 13-فروردین و اردیبهشت 94-صفحه 15

ارائه مطلب : محمد مهدی توکلی


  بز کوهی، سلطان صخره های ایران

 

 

عکس از : سید بابک موسوی

ایران با دارا بودن تنوع زیستی غنی و متنوع، یکی از بهترین کشورها جهت فعالیت های  طبیعت گردی و اکوتوریسم می باشد. اکوتوریست ها  در بین جانوران مختلف، به دلیل جذابیت و اندازه جثه، تمایل فراوانی به مشاهده و عکاسی از پستانداران بزرگ جثه دارند.هر ساله تعدادی افراد علاقه مند از سایر کشور های دنیا جهت مشاهده حیات وحش بی نظیر به ایران آمده که با برنامه ریزی دقیق و استفاده از این پتانسیل ها می توان صنعت گردشگری را رونق داد و از مزایای آن بهره گرفت.

مجموع مهره داران ایران در 5 رده : پرندگان-پستانداران-خزندگان-دوزیستان و ماهی ها، بر اساس آخرین برآورد علمی 1140 گونه عنوان شده که از این بین سهم پستانداران وحشی حدود 200 گونه می باشد. تنوع و فراوانی در میان گونه های پستاندار به نحوی است که ایران دارای مجموعه ای از پستانداران مناطق اروپایی، آفریقایی،آسیایی و پستانداران خاص ایران می باشد.تا کنون مشخصات تعدادی از پستانداران وحشی ایران شامل یوزپلنگ-پلنگ ایرانی و قوچ و میش اوریال در این نشریه بیان گردیده که امیدواریم مورد توجه خوانندگان عزیز قرار گرفته باشد. در این شماره نیز گونه بز کوهی یا کل و بز معرفی خواهد شد.

کل و بز     (بز و پازن، بزکوهی)

اسم انگلیسی : Wild Goat                                                                                                       

اسم علمی : Capra aegagrus                                                                            

بز کوهی از راسته زوج سمان و تیره(خانواده) گاوسانان می باشد.

مشخصات: جثه اش بزرگتر از بزاهلی است. برخی از محققان در رده بندی های اخیر آن را با نام (Chircus) نام  علمی بز اهلی نیز می باشد ذکر نمود اند. بر اساس مشاهدات انجام شده وپراکندگی کشورهای مجاور، کل  و بزهای ایران می توانند شامل شامل دو زیرگونه باشند. زیرگونه (C.a.aegagrus) که در اکثر مناطق کشور به جز جنوب شرقی کشور زندگی می کند. در این زیرگونه شاخها کلفت و گره های روی آن کاملا مشخص اند. زیرگونه ای دیگر ( (C.a.blythiاست که در نواحی جنوب شرقی زندگی می کند. این زیرگونه جثه ای کوچکتر، شاخهای نازک تر و رنگ روشن تری دارد. در کل و بزها، نرها که «کل» نامیده می شوند، شاخ های بلند و شمشیر مانندی دارند (بلندترین شاخ مربوط به پناهگاه حیات وحش بیستون است که 152سانتیمتر طول دارد و رکورد جهان محسوب می شود). برروی شاخ ها گره هایی وجود دارد که مشخص کننده ی رشد سالیانه و سن حیوان است. شاخ بزها (ماده) نسبت به شاخ کل ها بسیار کوتاه تر است. رشد شاخ در سالهای اولیه زیاد است ولی معمولاً از حدود هفت سالگی به بعد کم می شود. در فصل زمستان  رشد شاخ ها  تقریبا متوقف می گردد ولی گره ها رشد می کنند و بزرگ می شوند. رنگ موها در بزها و کل های جوان قهوه ای متمایل به خاکستری و در کل های مسن به خصوص در فصل زمستان نخودی رنگ است. کل های بالغ ریش بلند و سیاهی دارند و بر روی پشت و شانه  آنها نوار تیره ای وجود دارد که در ناحیه سینه پهن شده و به صورت طوق در می آید. رنگ موهای جلوی دستها و پاها و موهای دم سیاه و موهای دم سیاه رنگ است. همچنین در جلوی دست ها ناحیه بدون مو و پینه مانندی وجود دارد. کوتاه بودن دست و پا، سنگین بودن قسمت جلوئی بدن و ساختمان خاص سم ها، آنها را قادر ساخته که به آسانی در شیب های تند مناطق صخره ای تردد نمایند.

اندازه ها: طول سر 120 تا 150 سانتی متر، 12تا 17 سانتیمتر، ارتفاع 65 تا 90 سانتیمتر، وزن 30تا 120 کیلوگرم.

 

پراکندگی: در تمام مناطق کوهستانی کشور که دارای آب و امنیت کافی باشد مشاهده می گردد. در کلیه  زیستگاههای صخره ای و کوهستانی مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست در استان خراسان رضوی حضور دارد و پارک ملی تندوره یکی از بهترین زیستگاههای این گونه در کشور می باشد.

عادات: روزگرد است، ولی گاهی شبها نیز به چرا می رود. به صورت اجتماعی زندگی می کند. معمولاً بزها، بزغاله ها و کل های جوان با هم و جدا از دسته کل های مسن زندگی می کنند. گاهی اوقات کل های پیر از گله جدا شده، در سوراخ ها و صخره های صعب العبور ساکن می شوند که اصطلاحا به آنها «کل خوس» می گویند. در پاییز، که فصل جفت گیری است، گله های کل و بز باهم مخلوط می شوند. این حیوانات در موقع احساس خطر صدای سرفه مانندی شبیه «پیرک» می دهند ولی صدای اصلی آنها شبیه "بع بع" بز است. در شکمبه برخی از آنها گلوله ی کوچکی از جنس پوست و مو وجود دارد که به آن «پاد زهر» می گویند و برای آن ارزش دارویی قائل هستند. حس بویایی، شنوایی و بینایی قوی است. وابستگی شدیدی به مناطق صخره ای صعب العبور دارند. هیچ حیوانی قادر به تعقیب و گرفتن آنها در مناطق صخره ای نیست. در فصل پاییز به خوبی چرا نموده و چاق می شوند( عده ای نام پازن را مترادف پاییز زن که بهترین فصل شکار این حیوان است می دانند ولی برخی دیگر بر این باورند که نام پازن به این علت است که حیوان در موقع احساس خطر پاهایش را به زمین می کوبد). برخی از کل و بزها در فصل زمستان جابه جائی های کوتاهی از ارتفاعات به مناطق پایین تر دارند ولی برخی دیگر تمام زمستان را در ارتفاعات برف گیر باقی می مانند. و حتی گاهی هم به ارتفاعات بالاتر می روند جائی که به علت وزش شدید باد برف وجود ندارد و گیاهان قابل دسترس می باشند.

 

عکس از : حسن مقیمی

وضعیت فعلی: دشمن طبیعی مهم آن پلنگ، گرگ و به تازگی یوز است. بچه ها ممکن است توسط کفتار، سیاه گوش، خرس، روباه وعقاب شکار شوند. گاهی اوقات عقاب طلائی  به بزغاله ها حمله می کند و آنها را ازصخره ها به پائین می اندازند (در کوه های سکنج واقع در استان کرمان عقاب طلایی بزغاله چند روزه ای را به دره عمیقی پرت کرد و بلافاصله مشغول خوردن آن شد). در بسیاری از مناطق بزغاله های تازه متولد شده توسط مردم گرفته می شوند، تا اوایل دهه 1360 دسته های بزرگی از این حیوان در اکثر مناطق کوهستانی کشور مشاهده می شد ولی به علت شکار آن از طریق جرگه ( راندن جانوران به سمت شکارچیان) و استفاده از سلاح های ساچمه زنی و جنگی پیشرفته، تله گذاری در اطراف چشمه ها و گرفتن آنها توسط  سگ، در سال های اخیر جمعیت آن در اکثر زیستگاه های کشور به شدت رو به کاهش گذاشته و در بسیاری از مناطق مانند جنوب فارس، بوشهر و غرب کشور که در هر منطقه هزاران راس کل وبز مشاهده می شد نسل آن منقرض شده و یا در شرف انقراض قرار گرفته است. این گونه از لحاظ طبقه بندی حفاظتی سازمان IUCN ، در لیست حیوانات آسیب پذیر می باشد. مشارکت های مردمی، جلوگیری از شکار و صید غیر مجاز و عدم تخریب زیستگاه این حیوان زیبا و باشکوه می تواند به ادامه بقای آن در کشور عزیزمان  ایران، کمک نماید.